ÞAR hefjum vér eina kátliga frásögn af einum konungi,
þeim er Gauti hét; hann var vitr maðr ok
vel stilltr, mildr ok máldjarfr. Hann réð fyrir Vestra-Gautlandi.
Þat liggr milli Noregs ok Svíþjóðar fyrir
austan Kjölu alla, ok skilr Gautelfr milli Upplanda ok
Gautlands. Þar eru stórar merkr ok illt yfirferðar, þá
er þelalaust er. Þessi konungr, er fyrr nefndum vér, fór
optliga með hauka sína ok hunda á mörkina, því at
hann var inn mesti veiðimaðr, ok þótti honum þat in
mesta skemmtan.
Í þann tíma var víða byggt, þar sem miklir skógar
váru umhverfis, því at margir menn ruddu mörkina,
þar sem fjarlæg var almannabyggð, ok gerðu sér þar
alhýsi sumir, þeir sem flýit höfðu af almannaveg fyrir
nokkur sín ranglig tiltæki. Sumir flýðu fyrir ljóðæsku
eða nokkur ævintýr ok þóttust þá síðr spottaðir eða
hæddir verða, ef þeir væri fjarri annarra manna athlátri,
ok lifðu svá út allan sinn aldr, at þeir fundu enga
aðra menn en þá, sem hjá þeim váru. Þeir höfðu ok
margir leitat sér staðar langt frá almannaveg, ok kómu
því engir menn þá heim at sækja, utan þat varð stundum,
at villtust á mörkum, at menn hrötuðu þá til þeira
heimkynna, þótt menn vildu þar gjarna aldri komit
hafa.
Þessi konungr Gauti, er fyrr nefndum vér, var farinn
við sinni hirð at veiða dýr á mörkinni með sínum
inum beztum veiðihundum. Konungrinn gat at líta
einn fagran hjört, ok þetta sama dýr vill hann gjarna
veiða ok slær lausum sínum veiðihundum ok eltir
þetta sama dýr með svá miklu kappi, meðan dagrinn
vannst til nætr. Hann var nú einn sinna manna ok
var kominn svá langt á mörkina, at hann vissi, at hann
mátti eigi komast til sinna manna sakir náttmyrkrs ok
langrar leiðar, er hann hafði farit allan daginn; þat
ok með, at hann hafði skotit þetta dýr með spjóti sínu,
ok stóð þat fast í sárinu, en konungr vildi þat með
engu móti láta, ef hann mætti ná, ok þótti skömm,
ef hann nædi eigi vápni sínu. Hér hafði hann á lagt
svá mikit kapp, at hann hafði af sér kastat öllum klæðum
nema línklæðum; berfættr var hann ok hafði enga
skúa, ok hafði víða rifit hans leggi ok iljar bæði grjót
ok skógrinn. Ekki náir hann dýrinu. Tekr nú at myrkva
af nótt, svá at aldri veit hann, hvert hann stefnir, nemr
nú stað ok hlýðir til, ef hann heyrði til nokkurs, ok
litla stund hefir hann stað numit, áðr hann heyrir
hundsgá, ok þangat gengr hann, sem hann heyrir hundinn
geyja, því at honum þótti þar helzt manna ván.
Því næst sér konungr húsabæ lítinn. Þat sá hann,
at maðr stóð úti ok helt á viðaröxi. Þegar hann sér,
at konungr stefnir til bæjar, hleypr hann at ok drepr
hundinn ok mælti: "Eigi skaltu optar vísa gestum á garð
várn, því at þat sé ek gerla, at sjá maðr er svá mikill
vexti, at hann mun upp eta alla eigu bónda, ef hann
kemr hér innan veggja. Skal þat ok aldri verða, ef ek
má ráða." Konungr heyrði orð hans ok brosti at;
hugsar hann þat með sér, at hann var lítt við búinn
úti at liggja, en þótti eigi vísar viðtökur, ef hann biði
þess, er honum væri inn boðit, gengr nú djarfliga at
dyrunum. Hinn ferr fyrir dyrrnar ok vill hann eigi inn
láta. Konungr lætr hann kenna aflsmunar ok gengr
ór dyrum þann, er fyrir stóð. Konungr gekk til stofu.
Þar váru fyrir fjórir karlar ok fjórar konur. Ekki var
þar heilsat Gauta konungi; þó sezt hann niðr. Sá tók
til orða, er honum sýndist bóndaligastr, ok mælti: "Hví
léztu þenna mann hér inn koma?" Þrællinn svaraði,
sá er í dyrunum hafði staðit: "Þessi maðr var svá sterkr,
at ek hafða ekki afl við honum." "Ok hvat gerðir þú,
þá er hundrinn gó?" Þrællinn svaraði: "Ek drap hundinn,
því at ek vilda eigi, at hann vísaði fleirum slíkum
gaurum at garði sem mér lízt þessi maðr vera." Bóndi
mælti: "Dyggr þræll ertu, ok má eigi þér um kenna,
þó at þessir ófimligleikar hafi orðit, ok er vandlaunat
þér þín umsjá, ok vil ek á morgin gefa þér verðkaup,
ok skaltu þá með mér fara." Hús váru þar vel búin
ok menn vænir ok hæfiliga miklir. Þat fann konungr,
at þeir óttuðust hann. Bóndi lét setja borð, ok var
matr á borinn. Ok er konungr sér, at honum mun
ekki boðinn matr, stígr hann undir borð hjá bónda,
tekr til matar ok snæðir djarfliga. Ok er bóndi sér
þetta, hættir hann at matast ok dregr hattinn fyrir augu
sér. Hvárugir tala hér við aðra, ok er konungr var
mettr, lyptir bóndi upp hetti sínum ok bað bera diska
af borði, -- "því at nú mun eigi mat at varðveita."
Síðan fór fólk at sofa.
Konungr lagðist ok til svefns. Ok er hann hafði litla
hríð legit, þá kom kona til hans ok mælti: "Mun eigi
ráðligt, at þú þiggir beina at mér?" Konungr svarar:
"Þetta horfir vænliga, er þú vilt tala við mik, því at
hér eru dauflig hýbýli." "Eigi þarftu þat at undra, því
at vér höfum aldri gest átt á ævi várri, ok þess get ek,
at þú sér bónda engi aufúsugestr." Konungr mælti:
"Vel mætti ek launa bónda fyrir allan þann kostnað,
er hann hefir fyrir mér haft, þá er ek kem til míns
heimilis." Hún svaraði: "Til meira get ek mun um
draga en vér fáim sæmd af þér í móti þessu tilfelli."
Konungr mælti: "Ek bið, at þú gerir mér kunnigt,
hversu fólk yðvart heitir." Hún svarar: "Faðir minn
heitir Skafnörtungr. Því hefir hann þat nafn, at hann
er svá glöggr um kost sinn, at hann má eigi sjá, at
þverri hvárki matr né annat, þat er hann á. Móðir
min heitir Tötra. Því hefir hún þat nafn, at hún vill
aldri önnur klæði hafa en þat, sem áðr er slitit ok at
spjörum orðit, ok þykkir henni þat mikil hagspeki."
Konungr spurði: "Hvat heita bræðr þínir?" Hún svaraði:
"Einn heitir Fjölmóðr, annarr heitir Imsigull,
þriði Gillingr." Konungr mælti: "Hvat heitir þú eða
systr þínar?" Hún svaraði: "Ek heiti Snotra. Hefi ek
því þat nafn, at ek þótta vísust allra vár. Systr mínar
heita Hjötra ok Fjötra. Hér er sá hamarr við bæ várn,
er heitir Gillingshamarr, ok þar í hjá er stapi sá, er
vér köllum Ætternisstapa. Hann er svá hár ok þat flug
fyrir ofan, at þat kvikendi hefir ekki líf, er þar gengr
fyrir niðr. Því heitir þat Ætternisstapi, at þar með
fækkum vér várt ætterni, þegar oss þykkir stór kynsl
við bera, ok deyja þar allir várir foreldrar fyrir utan
alla sótt ok fara þá til Óðins, ok þurfu vér af engu
váru forellri þyngsl at hafa né þrjózku, því at þessi
sældarstaðr hefir öllum verit jafnfrjáls várum ættmönnum,
ok þurfum eigi at lifa við fjártjón eða fæðsluleysi
né engi önnur kynsl eða býsn, þótt hér beri til handa.
Nú skaltu þat vita, at föður mínum þykkja þetta vera
in mestu undr, er þú hefir komit til húsa várra. Væri
þat mikil býsn, þótt ótiginn maðr hefði hér mat etit,
en þetta eru með öllu undr, at konungr, kalinn ok
klæðlauss, hefir komit til húsa várra, því at til þessa
munu engi dæmi finnast, ok því ætlar faðir minn ok
móðir á morgin at skipta arfi með oss systkinum, en
þau vilja síðan ok þrællinn með þeim ganga fyrir
Ætternisstapa ok fara svá til Valhallar. Vill faðir minn
eigi tæpiligar launa þrælnum þann góðvilja, at hann
ætlaði at reka þik ór dyrum, en nú njóti hann sælu
með honum. Þykkist hann ok víst vita, at Óðinn mun
eigi ganga í mót þrælnum, nema hann sé í hans föruneyti."
Konungr mælti: "Sé ek, at þú munt hér vera
málfimust, ok skaltu hafa mína hollustu. Þykkjumst
ek sjá, at þú munt mær vera, ok skaltu sofa í hjá mér
í nótt." Hún bað konung því ráða.
Um morguninn, sem konungr vaknar, mælti hann:
"Þik kveð ek at þessu, Skafnörtungr, ek gekk til yðvars
bæjar berfættr, ok því vil ek nú skúa af þér þiggja."
Hann svarar engu ok fær honum skúa ok dró ór þvengina.
Þá kvað konungr:
"Skúa tvá,
er mér Skafnörtungr gaf,
þvengjum er hann þá nam;
ills manns
kveð ek aldri verða
grandalausar gjafir."
Síðan bjóst konungr á brutt, ok leiddi Snotra hann
á götu. Konungr mælti: "Bjóða vil ek þér með mér
at fara, því at mér er grunr á, at nokkut gerist af okkrum
fundi, ok ef þú ferr með sveinbarn, þá láttu Gautrek
heita, ok drag svá af nafni mínu ok rekstri þeim,
er ek hefi haft til hýbýla yðvarra." Hún svarar: "Vís
ván þykki mér á því, at þú getir þessu nær, en ekki má
ek með þér fara at sinni, því at í dag skal skipta arfi
með oss systkinum eptir föður várn ok móður, því at
þau ætla at ganga fyrir Ætternisstapa." Konungr bað
hana vel lifa ok bað hana koma á sinn fund, svá sem
henni þætti tími til. Ferr konungr þar til, er hann
kemr til sinna manna, ok sezt nú um kyrrt.
Nú er frá því at segja, þá er Snotra kom heim, sat
faðir hennar yfir fé sínu ok mælti: "Með oss hafa
orðit býsn mikil, er konungr sjá hefir komit til várra
hýbýla ok etit upp fyrir oss mikla eigu ok þat, sem
oss henti sízt at láta. Má ek eigi sjá, at vér megum
halda öllu váru hyski fyrir takfæðar sakir, ok því hefi
ek saman borit alla mína eigu, ok ætla ek at skipta arfi
með yðr sonum mínum, en ek ætla mér ok konu minni
ok þræli til Valhallar. Má ek eigi þrælnum betra launa
sinn trúleika en hann fari með mér. Gillingr skal hafa
uxa minn inn góða ok þau Snotra, systir hans. Fjölmóðr
skal hafa gullhellur mínar ok þau Hjötra, systir
hans. Imsigull skal hafa korn allt ok akra ok þau Fjötra,
systir hans. En þess bið ek yðr, börn mín, at eigi fjölgið
þér lið yðvart, svá at fyrir þat megi þér eigi halda
arfi mínum." Ok er Skafnörtungr hafði talat slíkt er
hann vildi eða honum líkaði, fóru þau öll upp á Gillingshamar,
ok leiddu börnin föður sinn ok móður ofan
fyrir Ætternisstapa, ok fóru þau glöð ok kát til Óðins.
Nú er þau systkin váru í búi, þykkjast þau þurfa
at hagræða sér. Þau taka sér spýtur ok spýta vaðmál
at sér, svá at ekki þeira kemr við annat bert. Þótti
þeim þá trúast um unnit, at eigi mundi fólk þeira
fjölgast. Snotra fann með sjálfri sér, at hún fór með
barni. Þokaði hún þá spýtunni í vaðmálinu, svá at ná
mátti hendi til. Hún lét sem hún svæfi. En er Gillingr
vaknaði eða raumskaði af svefni, varp hann hendinni
frá sér ok kom við kinn hennar. Ok er hann
vaknaði, mælti hann: "Hér hefir ófimliga til tekizt,
er ek skal hafa grand gert þér. Mér sýndist sem þú
sért miklu digrari en verit hefir." Hún svarar: "Leyn
þú þessu sem þú mátt." Hann svarar: "Þat endemi
mun ek ekki gera, því at þetta má með engu móti
leynast, síðan er fólk okkart fjölgast." Litlu síðar fæddi
Snotra eitt fagrt sveinbarn ok gaf nafn ok kallaði Gautrek.
Gillingr mælti: "Stór býsn berr nú við, ok má
nú eigi leyna, ok skal ek fara at segja bræðrum mínum."
Þeir mæltu: "Allt ráð várt vill nú fyrir farast
af býsnum þessum, sem við berr, ok er þetta mikit
lagabrot." Gillingr kvað:
"Heimsliga
er ek veik hendi til,
er ek kom við kinn konu;
lítil lyf
kveða höfð til lýða sona,
af því var hann Gautrekr getinn."
Þeir kveða hann eigi mega um kunna, er hann iðraðist
ok vildi aldri, at þetta hefði orðit. Hann kveðst
gjarna vilja ganga fyrir Ætternisstapa ok kvað talin
smæri býsn. Þeir báðu hann bíða, hvat við bæri fleira.
Fjölmóðr sat at fé um daga ok bar með sér gullhellur
sínar, hvert sem hann fór, ok einn dag sofnaði
hann ok vaknar við þat, at sniglar tveir svartir höfðu
skriðit á gullhellur hans. Honum þótti dala eptir, þar
sem dökknat hafði gullit, ok sýndist honum mikit
þorrit hafa. Hann mælti: "Mikit er at verða fyrir þessu
fjártjóni, ok ef svá berr optar til, þá mun eigi gott at
fara snauðr til Óðins, ok mun ek ganga fyrir Ætternisstapa
ok verða eigi optar fyrir þessari fjárauðn, því
at aldri hefir orðit jafnkolsvart um mitt efni, síðan
faðir minn miðlaði mér fé." Hann segir bræðrum
sínum þessi býsn, er við hafði borit, ok bað þá skipta
arfi. Hann kvað þá:
"Stuttir sniglar
átu steina fyr mér,
nú vill oss hvetvetna hata;
snauðr mun ek snópa,
því at sniglar hafa
gull mitt allt grafit."
Síðan fór hann ok hans kona á Gillingshamar ok gengu
síðan fyrir Ætternisstapa.
Þat var einn dag, at Imsigull gekk um akra sína.
Sá hann fyrir sér þann fugl, er spörr heitir; hann er
á vöxt sem tittlingr. Honum leizt nú horfa skaðavænliga,
gekk með akrinum ok sá, at fuglinn hafði
tekit ór axinu eitt kornit. Þá kvað hann:
"Þat var spell,
ok spörr of vann
á akri Imsiguls;
axi var skatt,
ór var korn numit,
þat mun æ Tötru ætt of trega."
Síðan fór hann ok hans kona, ok gengu þau glöð fyrir
Ætternisstapa ok vildu eigi fá optar slíkan skaða.
Gautrekr var þá úti, er hann sá uxann góða. Hann
var sjau vetra. Honum varð þat fyrir, at hann lagði
uxann með spjóti til bana. Ok er Gillingr sá þetta, þá
kvað hann:
"Ungr sveinn
drap uxa fyr mér;
þetta eru banvæn býsn;
mun ek aldri eiga
síðan jafngóligan
grip, þó ek gamall verða."
Hann mælti: "Nú er eigi viðsæmanda." Fór hann síðan
á Gillingshamar ok gekk þaðan fyrir Ætternisstapa.
Nú váru þau tvau eptir, Snotra ok Gautrekr, sonr
hennar. Hún býr sik ok bæði þau til bruttferðar, fara
nú þangat til, er þau finna Gauta konung, ok tekr
hann vel við þeim syni sínum. Fæddist hann þar upp
með hirð föður síns ok var bráðgerr á allan þroska,
ok líða nú svá fram nokkurir vetr, þar til er Gautrekr
var mjök fullkominn at þroska. Þá bar svá til,
at Gauti konungr tók sótt ok kallaði til sín vini sína.
Konungr mælti: "Þér hafið verit mér hlýðnir ok eptirlátir
í öllu, en nú þykki mér mikil ván, at þessi sótt,
er ek hefi, skili vára vingan. Vil ek ríki þetta, er ek
hefi átt, gefa Gautreki, syni mínum, ok þar með konungs
nafn." Þeim líkaði þetta vel, ok eptir andlát
Gauta konungs var Gautrekr til konungs tekinn yfir
Gautland, ok er hans víða getit í fornum sögum.
En nú víkr þessi sögu nokkura stund norðr í Noreg,
ok segir frá þeim fylkiskonungum, er þar váru í þann
tíma, ok frá þeira afkvæmi. En þá síðan víkr þessi
sögu aptr til Gautlands til Gautreks konungs ok sona
hans. Svá it sama gengr þessi saga um Svíaríki ok víða
annars staðar.
Húnþjófr hét konungr, er ráðit hefir fyrir Hörðalandi.
Hann var sonr Friðþjófs ins frækna ok Ingibjargar
innar fögru. Hann átti þrjá sonu. Herþjófr
hét sonr hans, er síðan var konungr á Hörðalandi,
annarr hét Geirþjófr Upplendinga konungr, þriði var
Friðþjófr Þelamerkr konungr. Þessir váru allir ríkir
konungar ok hermenn miklir, en þó var Herþjófr konungr
fyrir þeim at viti ok ráðagerð. Hann var löngum
í hernaði, ok varð hann af því frægr mjök. Í þenna
tíma var sá konungr á Ögðum, er Haraldr hét. Hann
var ríkr konungr. Hann var kallaðr Haraldr inn egðski.
Víkarr hét sonr hans. Hann var þá ungr ok efniligr.
Stórvirkr hét maðr; hann var sonr Starkaðar Áludrengs.
Starkaðr var hundvíss jötunn. Hann tók ór Álfheimum
Álfhildi, dóttur Álfs konungs. Álfr konungr
hét þá á Þór, at Álfhildr skyldi aptr koma. Þá drap
Þórr Starkað, en flutti Álfhildi heim til föður síns,
ok var hún þá með barni. Hún fæddi son þann, er
Stórvirkr hét, er áðr er nefndr. Hann var fríðr maðr
sýnum ok þó svartr á hár, meiri ok sterkari en aðrir
menn. Hann var víkingr mikill. Hann kom til hirðar
Haralds konungs á Ögðum ok gerðist hans landvarnarmaðr.
Haraldr konungr gaf honum ey þá, er Þruma
heitir, á Ögðum, ok þar bjó Stórvirkr. Hann var
löngum í hernaði, en stundum var hann með Haraldi
konungi. Stórvirkr nam á brutt Unni, dóttur Freka
jarls af Hálogalandi, ok fór síðan heim til bús síns í
Þrumu. Þau áttu son, er Starkaðr hét. Synir Freka jarls,
Fjöri ok Fýri, fóru at Stórvirk ok kómu á bæ hans um
nótt á óvart með her ok brenndu bæinn ok Stórvirk
inni ok Unni, systur sína, ok alla menn, þá er þar
váru, því at þeir þorðu eigi dyrr upp at lúka ok hræddust,
at Stórvirkr mundi út komast. Þeir sigldu þegar
á brutt um nóttina ok norðr með landi, ok annan dag
eptir, er á leið, gerði at þeim storm, ok sigldu þeir
í boða fyrir Staði, ok týndist þar öll skipshöfn þeira.
Starkaðr, sonr Stórvirks, var þá ungr, er faðir hans
lézt, ok fekk Haraldr konungr honum þá fóstr með
hirð sinni. Svá segir Starkaðr frá:
"Þá var ek ungr,
er inni brann
flotna fjöld
með feðr þjóðu,
þrár nær vági
fyr Þrumu innan
herhröðuðr
Haralds ins egðska.
Ok menbrota
mágar véltu
Fjöri ok Fýri,
Freka arfþegar,
Unnar bræðr,
eiðu minnar."
Herþjófr Hörðalands konungr fór með her at Haraldi
konungi um nótt á óvart ok drap hann í tryggðum,
en tók í gísling Víkar, son hans. Herþjófr konungr
lagði undir sik ríki þat allt, er átt hafði Haraldr konungr,
ok tók margra ríkra manna sonu með valdi ok
í gísling, en tók skatta af öllu ríki.
Grani hét einn ríkr maðr í liði Herþjófs konungs.
Hann var kallaðr Hrosshárs-Grani. Hann bjó í ey þeiri
á Hörðalandi, er Fenhring heitir, á þeim bæ, er á Aski
heitir. Hann tók at herfangi Starkað Stórvirksson ok
flutti heim í Fenhring. Þá var Starkaðr þrévetr. Hann
var níu vetr í Fenhring með Hrosshárs-Grana. Svá
segir Starkaðr:
"Þá er Herþjófr
Harald um vélti,
sér ójafnan
sveik í tryggðum,
Egða dróttin
öndu rænti,
en hans sonum
haftbönd sneri.
Þrévetran mik
þaðan of flutti
Hrosshárs-Grani
til Hörðalands;
nam ek á Aski
upp at vaxa,
sákat niðja
á níu vetrum."
Herþjófr konungr var hermaðr mikill ok var löngum
í hernaði, ok var þá mjök herskátt í ríki hans. Hann
lét hlaða vita á fjöllum ok setti menn til at gæta ok
skjóta upp vitum, ef ófriðr kæmi. Víkarr gætti vitanna
á Fenhring við þriðja mann, ok skyldi þann vita fyrst
upp kynda, ef herr væri sénn, en síðan hvern at öðrum.
En er Víkarr hafði skamma stund vitans gætt,
gekk hann einn morgin á Ask út ok fann Starkað,
fóstbróður sinn, Stórvirksson. Hann var furðuliga
mikill. Hann var hímaldi ok kolbítr ok lá í fleti við
eld. Þá var hann tólf vetra gamall. Víkarr reisti hann
upp ór fletinu ok fekk honum vápn ok klæði ok mældi
vöxt hans, því at honum þótti hann undarliga mikit
vaxit hafa, síðan hann kom á Ask. Fengu þeir Víkarr
sér skip ok fóru í brutt þaðan. Svá segir Starkaðr:
"Afl gat ek ærit,
uxu tjálgur,
langir leggir
ok ljótt höfuð,
en hímaldi
af hagli sat,
fás forvitinn,
í fleti niðri,
Unz Víkarr kom
frá vita innan,
gísli Herþjófs,
gekk inn í sal;
hann kenndi mik,
hann kvaddi mik
upp at standa
ok andsvara.
Hann mældi mik
mundum ok spönnum,
alla arma
til úlfliða,
-- -- -- -- --
vaxit hári
á höku niðri."
Hér segir Starkaðr frá því, at hann hafði þá skegg, er
hann var tólf vetra. Síðan reis Starkaðr upp, ok fekk
Víkarr honum vápn ok klæði, ok fóru síðan til skips.
Eptir þetta safnaði Víkarr liði, ok urðu þeir saman tólf.
Þeir váru allir kappar ok hólmgöngumenn. Svá segir
Starkaðr:
"Þá safnaði
Sörkvi ok Gretti
Haralds arfþegi,
Hildigrími,
Erp ok Úlfi,
Áni ok Skúmu,
Hróa ok Hrotta
Herbrands syni,
Styr ok Steinþóri
frá Staði norðan;
þar var inn gamli
Gunnólfr blesi;
þá várum vér
þrettán saman;
fær varliga
fríðri drengi."
Síðan fór Víkarr konungr með lið sitt á fund Herþjófs
konungs. En er konungr spurði ófrið þenna, þá lét hann
lið sitt til búast. Herþjófr konungr átti mikinn húsabæ,
ok var þar gott vígi, svá at þat var náliga kastali eða
borg. Þar var fyrir sjautigi vígra manna ok ótalit allr
verkalýðr ok þjónustumenn. En þegar er víkingar kómu
at, gerðu þeir svá harða atgöngu, at þeir hristu grindr
ok hurðir ok hjuggu á gættin, svá at frá gengu lokur
ok slagbrandar, er innan váru fyrir hliðunum, en konungsmenn
hrukku frá, ok náðu víkingar inngöngu.
Tókst þar þá bardagi mikill. Svá segir Starkaðr:
"Svá kómum vér
til konungs garða,
hristum grindr,
hjuggum gætti;
brutum borglokur,
brugðum sverðum,
þar er sjau tigir
seggir stóðu
kostum góðir
fyr konungi;
þó var um aukit
öllum þrælum,
verkalýðum
ok vatndrögum."
Herþjófr konungr varðist lengi með liði sínu, því at
hann hafði marga frækna menn, en með því að Víkarr
hafði valit lið með sér ok ágæta kappa, þá varð rýrt
fyrir þeim lið Herþjófs konungs. Víkarr var jafnan framast
sinna manna. Svá segir Starkaðr:
"Var Víkari
vant at fylgja
því at fremstr ok fyrstr
í flokki stóð;
hjuggum hjálma
með höfuðgnípum,
brynjur sneiddum
ok brutum skjöldu."
Starkaðr sótti hart fram með Víkari á hendr Herþjófi
konungi, ok þeir veittu honum bana. Allir kappar Víkars
sóttu hart fram. Fellu þar margir menn, en sumir
váru særðir. Svá segir Starkaðr:
"Var Víkari
vegs um auðit,
en Herþjófi
heiptir goldnar,
særðum seggi,
en suma drápum,
stóðkat ek fjarri,
þá er fell konungr."
Þar fekk Víkarr sigr, en Herþjófr konungr fell, svá
sem áðr er sagt, ok þrír tigir manna með honum, en
margir sárir til ólífis, en engir fellu af Víkars mönnum.
Eptir þat tók Víkarr skip þau öll, er Herþjófr konungr
hafði átt, ok allt lið, þat er hann fekk, fór síðan
austr með landi með allt lið, þat er honum vildi fylgja.
Ok er hann kom á Agðir, kómu til hans þeir, er verit
höfðu vinir föður hans. Varð hann þá brátt fjölmennr.
Var hann þá til konungs tekinn yfir Agðir allar ok
Jaðar, ok hann lagði undir sik Hörðaland ok Harðangr
ok allt ríki þat, er Herþjófr konungr hafði átt.
Víkarr konungr gerðist brátt ríkr ok inn mesti hermaðr.
Hann var hvert sumar í hernaði. Víkarr konungr
fór með her sinn í Vík austr ok gekk á land austan fjarðar
ok herjaði upp á Gautland ok vann þar mikit hervirki.
En er hann kom upp í Væni, þá kom þar á móti
honum konungr sá, er Sísarr hét. Hann var austan ór
Kænugarði. Hann var kappi mikill ok hafði lið mikit.
Þeir Víkarr konungr ok Sísarr áttu þar bardaga harðan,
ok gekk Sísarr hart fram ok drap margt manna af liði
Víkars konungs. Þar var Starkaðr með Víkari konungi.
Hann gekk fram móti Sísari, ok áttust þeir lengi við
vápnaskipti, ok þurfti hvárrgi öðrum at frýja stórra
högga. Sísarr hjó af Starkaði skjöldinn ok veitti honum
tvau sár í höfði mikil með sverði ok í sundr viðbeinit.
Starkaðr fekk ok sár fyrir ofan mjöðmina á síðunni.
Svá segir Starkaðr:
"Vart þú eigi
með Víkari
austr í Væni
árdag snemma,
þá er sóttu vér
Sísar á velli,
þat var þrekvirki
þokks megnara.
Mik lét sverði hann
sáru höggvinn
skarpeggjuðu
skjöld í gegnum,
hjálm af höfði,
en haus skorat
ok kinnkjálka
klofinn í jaxla;
en it vinstra
viðbein lamit."
Starkaðr fekk ok holsár á annarri síðunni af atgeiri
þeim, er Sísarr vó með. Svá segir Starkaðr:
"Ok á síðu
sverði beitti
mér öflugr
fyrir mjöðm ofan,
en í aðra
atgeir lagði
köldum broddi,
svát á kafi yddi;
þau sér merki
á mér gróin."
Starkaðr hjó Sísar með sverði ok sneið svá um þvera
síðu honum ok veitti honum mikit sár á fæti fyrir neðan
kné, ok at lyktum hjó hann af honum annan fótinn
í ökkla, ok þá fell Sísarr konungr. Svá segir Starkaðr:
"Sneidda ek honum
síðu aðra
bitrum brandi
um búk þveran;
svá ek af heiptum
hjörvi beittak,
at alls megins
áðr kostaðak."
Í bardaga þeim varð mannfall mikit, ok fekk Víkarr
konungr sigr, en Kænir lögðu á flótta, þeir er eptir lifðu.
Eptir sigr þenna fór Víkarr konungr heim í ríki sitt.
Víkarr konungr spyrr, at Geirþjófr konungr hafði liðsafnað
mikinn á Upplöndum ok ætlaði með þann her
at Víkari konungi ok hefna Herþjófs konungs, bróður
síns. Þá bauð Víkarr konungr út almenningi af ríki
sínu, fór með þat lið til Upplanda móti Geirþjófi konungi.
Þeir áttu mikla orrostu, svá at þeir börðust sjautján
daga samfast, ok þá fell Geirþjófr konungr, en Víkarr
konungr hafði sigr. Þá vann Víkarr konungr undir sik
Upplönd ok Þelamörk, því at Friðþjófr Þelamerkr konungr
var ekki heima í ríki sínu. Þess getr Starkaðr, at sú
var in þriðja orrosta Víkars konungs, er hann hafði
unnit á Upplöndum:
"Lét þreksamr
þriðja sinni
Hildar leik
háðan verða,
áðr Upplönd
unnin yrði
ok Geirþjófr
of gefinn helju."
Síðan setti Víkarr menn yfir þat ríki, er hann hafði
unnit á Upplöndum, en hann fór heim í Agðir ok gerðist
bæði ríkr ok fjölmennr. Hann fekk sér konu ok átti
við henni tvá sonu. Hét Haraldr inn ellri, en inn yngri
hét Neri. Hann var manna vitrastr, ok varð þat allt at
ráði, er hann lagði til, en svá var hann sínkr, at hann
mátti engan hlut svá gefa, at honum væri eigi þegar
eptirsjár at. Svá segir Starkaðr:
"Átti sér
erfivörðu
tírsamr tvá
tiggi alna;
hét hans sonr
Haraldr inn ellri;
setti hann þann
at Þelamörku.
Var sínkgjarn
sagðr af gulli
Neri jarl,
nýtr í ráðum,
Víkars sonr,
vanr í sóknum;
sá réð einn
Upplendingum."
Neri jarl var hermaðr mikill, en svá sínkr, at til hans
hefir jafnat verit öllum þeim, er sínkastir hafa verit
ok sízt hafa öðrum veitt. En er Friðþjófr frétti fall
bræðra sinna, fór hann til Upplanda ok tók þat ríki
undir sik, er Víkarr hafði fyrr unnit. Þá sendi hann
Víkari orð, at hann skyldi skatt gjalda af sínu ríki eða
þola her hans. Svá segir Starkaðr:
"Réð Friðþjófr
fyrst at senda
heiptar boð
horskum jöfri,
hvárt Víkarr
vildi gjalda
hilmi skatt
eða her þola."
En er þessi orðsending kom Víkari, þá stefndi hann
þing ok átti tal við ráðuneyti sitt at svara þessu vandmæli.
Þeir báru saman ráð sín ok réðu lengi um. Svá
segir Starkaðr:
"Réðum um,
ræddum lengi,
urðum vit
ekki dælir;
þat kaus herr,
at konungr skyldi
ríkr með her
rómu knýja."
Þau orð váru send Friðþjófi konungi, at Víkarr konungr
vildi verja land sitt. Fór þá Friðþjófr konungr
með her sinn ok ætlaði at herja á Víkar konung. Óláfr
inn skyggni hét konungr einn í Svíþjóð, þar sem heitir
Nærríki. Hann var ríkr ok hermaðr mikill. Hann bauð
út almenning af sínu ríki ok fór til liðveizlu við Víkar
konung. Þeir höfðu mikit lið ok fara með her þann
móti Friðþjófi konungi ok svínfylktu liði sínu til bardaga.
Svá segir Starkaðr:
"Réð Óláfr
austr inn skyggni,
sældar gramr,
fyr Svíaríki;
hann bauð út
almenningi;
mikill var hans
helmingr talinn."
Þar tókst harðr bardagi, ok gengu menn Víkars konungs
vel fram, því at þar váru margir kappar í liði
með þeim. Þar var inn fyrsti kappi Starkaðr Stórvirksson,
annarr Úlfr ok Erpr ok margir aðrir góðir drengir
ok miklir kappar. Víkarr konungr gekk hart fram.
Starkaðr var brynjulauss ok gekk í gegnum fylkingar
ok hjó tveim höndum, sem hér segir:
"Gengum fram
í glam vápna
konungs menn
kappi gnægðir;
þar var Úlfr
ok Erpr litinn;
hjó ek brynjulauss
báðum höndum."
Ok er Víkarr konungr sótti hart fram með kappa sína
á hendr Friðþjófi konungi, þá helt við los á fylking
hans. Þá beiddi hann friðar Víkar konung. Svá segir
Starkaðr:
"Réð Friðþjófr
friðar at biðja,
því at Víkarr
vægði ekki
ok Starkaðr
Stórvirksson
almátt fram
allan lagði."
Þar var inn mesti bardagi ok inn snarpasti, ok fell
mikill hluti liðs Friðþjófs konungs, en er hann beiddi
friðar, stöðvaði Víkarr konungr her sinn. Gekk þá
Friðþjófr konungr til sætta við Víkar konung. Skyldi
þá Óláfr konungr semja sáttmál milli þeira, ok var sú
sætt, at Friðþjófr konungr gaf upp ríki sitt allt á Upplöndum
ok Þelamörk, en hann fór ór landi. Setti Víkarr
konungr yfir þessi ríki sonu sína. Gaf hann Haraldi
konungsnafn yfir Þelamörk, en Nera jarlsnafn ok ríki
á Upplöndum. Hann vingaðist við Gautrek konung á
Gautlandi, ok þat segir í sumum bókum, at Neri heldi
nokkut ríki af Gautreki konungi, þann hluta Gautlands
er honum var nálægastr, ok væri hann ok jarl
Gautreks konungs ok í ráðum með honum, þegar þess
þyrfti við. Eptir þetta fór Víkarr konungr heim í ríki
sitt ok varð frægr mjök af sigri þeim, ok skildu þeir
Óláfr konungr með vináttu ok heldu þat jafnan síðan.
Fór hann heim austr í Svíaríki.
Rennir hét maðr ok var bóndi einn ríkr. Hann hafði
atsetr í ey þeiri, er síðan er Rennisey kölluð. Sú ey
liggr fyrir Noregi norðr undan Jaðri. Hann hafði verit
víkingr mikill, áðr hann settist í búnað. Konu átti
hann sér ok einn son barna. Sá hét Refr. Þá er hann
var ungr, lagðist hann í eldaskála ok beit hrís ok börk
af trjám. Hann var furðuliga mikill vexti. Ekki færði
hann saur af sér, ok til einskis rétti hann sínar hendr,
svá at öðrum væri til gagns. Faðir hans var fjárorkumaðr
mikill, ok líkaði honum illa óþrifnaðr sonar síns.
Refr varð frægr mjök at engum snotrleik né frama,
heldr at því, at hann gerði sik athlægi annarra sinna
hraustra frænda, ok þótti föður hans hann ólíkligr til
nokkurs frama, sem öðrum ungum mönnum var þá
títt. Rennir bóndi átti einn þann grip, er hann hafði
meiri mætur á en öðrum sínum fjárhlutum. Þat var
einn uxi. Hann var bæði mikill ok skrautligr fyrir
horna sakir. Ristin váru horn á honum ok rennt gulli
í skurðina ok í stiklana ok svá silfri. Af silfri var festr
meðal horna uxanum ok þar á þrír gullhringar. Þessi
uxi bar langt af öðrum uxum, þeim sem í landinu
váru, sakir vaxtar ok alls kostar umbúðar. Var Rennir
bóndi svá vandlátr um hann, at hann skyldi aldri
geymslulauss vera. Rennir var jafnan í bardögum með
Víkari konungi, ok var þeim vingott.
Víkarr konungr gerðist hermaðr mikill ok hafði
marga kappa með sér, þá er ágætir váru, en Starkaðr
var mest metinn af öllum þeim ok kærastr konungi,
þar hann var öndvegismaðr hans ok ráðgjafi ok landvarnarmaðr.
Hann þá margðar gjafir af konungi. Víkarr
konungr gaf honum gullhring þann, er stóð þrjár
merkr, en Starkaðr gaf honum eyna Þrumu, er Haraldr
konungr hafði gefit Stórvirki, föður hans. Hann
var fimmtán sumur með Víkari konungi, sem hann
segir:
"Mér gaf Víkarr
valamálm,
hring inn rauða,
er ek á hendi ber,
mér þrímerking,
en ek Þrumu honum,
fylgda ek fylki
fimmtán sumur."
Víkarr konungr sigldi af Ögðum norðr á Hörðaland
ok hafði lið mikit. Hann lá í hólmum nokkurum lengi
ok fekk andviðri mikit. Þeir felldu spán til byrjar, ok
fell svá, at Óðinn vildi þiggja mann at hlutfalli at
hanga ór hernum. Þá var skipt liðinu til hlutfalla, ok
kom upp hlutr Víkars konungs. Við þat urðu allir
hljóðir, ok var ætlat um daginn eptir, at ráðsmenn
skyldu eiga stefnu um þetta vandmæli.
Um nóttina nær miðri nótt vakti Hrosshárs-Grani
Starkað, fóstra sinn, ok bað hann fara með sér. Þeir
taka bát einn lítinn ok reru til eyjar einnar inn frá
hólminum. Þeir gengu upp til skógar ok fundu þar
rjóðr eitt í skóginum. Í rjóðrinu var fjölmenni mikit,
ok var þar þing sett. Þar sátu ellifu menn á stólum,
en inn tólfti var auðr. Þeir gengu fram á þingit, ok
settist Hrosshárs-Grani á stólinn inn tólfta. Þar heilsuðu
allir Óðni. Hann mælti, at dómendr skyldi þá
dæma örlög Starkaðs. Þá tók Þórr til orða ok mælti:
"Álfhildr, móðir föður Starkaðs, kaus föður at syni
sínum hundvísan jötun heldr en Ásaþór, ok skapa ek
þat Starkaði, at hann skal hvárki eiga son né dóttur
ok enda svá ætt sína." Óðinn svaraði: "Þat skapa ek
honum, at hann skal lifa þrjá mannsaldra." Þórr mælti:
"Hann skal vinna níðingsverk á hverjum mannsaldri."
Óðinn svaraði: "Þat skapa ek honum, at hann skal eiga
in beztu vápn ok váðir." Þórr mælti: "Þat skapa ek
honum, at hann skal hvárki eiga land né láð." Óðinn
mælti: "Ek gef honum þat, at hann skal eiga of lausafjár."
Þórr mælti: "Þat legg ek á hann, at hann skal
aldri þykkjast nóg eiga." Óðinn svaraði: "Ek gef honum
sigr ok snilld at hverju vígi." Þórr svaraði: "Þat
legg ek á hann, at hann fái í hverju vígi meiðslasár."
Óðinn mælti: "Ek gef honum skáldskap, svá at hann
skal eigi seinna yrkja en mæla." Þórr mælti: "Hann
skal ekki muna eptir, þat er hann yrkir." Óðinn mælti:
"Þat skapa ek honum, at hann skal þykkja hæstr inum
göfgustum mönnum ok inum beztum." Þórr mælti:
"Leiðr skal hann alþýðu allri." Þá dæmdu dómendr
allt þetta á hendr Starkaði, er þeir höfðu um mælt,
ok sleit svá þinginu. Fóru þeir Hrosshárs-Grani ok
Starkaðr til báts síns. Þá mælti Hrosshárs-Grani til
Starkaðs: "Vel muntu nú launa mér, fóstri, liðsemd
þá, er ek veitta þér." "Vel," sagði Starkaðr. Þá mælti
Hrosshárs-Grani: "Þá skaltu nú senda mér Víkar konung,
en ek mun ráðin til leggja." Starkaðr játar þessu.
Þá fekk Hrosshárs-Grani geir í hönd honum ok sagði,
at þat mundi sýnast reyrsproti. Þá fóru þeir út til liðsins,
ok var þá komit at degi.
Um morguninn eptir gengu ráðgjafar konungs á
stefnu til umráða. Kom þat ásamt með þeim, at þeir
skyldu gera nokkura minning blótsins, ok sagði Starkaðr
upp ráðagerðina. Þar stóð fura ein hjá þeim ok
stofn einn hár nær furunni. Neðarliga af furunni stóð
einn kvistr mjór ok tók í limit upp. Þá bjuggu þjónustusveinar
mat manna, ok var kálfr einn skorinn ok
krufðr. Starkaðr lét taka kálfsþarmana. Síðan steig
Starkaðr upp á stofninn ok sveigði ofan þann inn mjóva
kvistinn ok knýtti þar um kálfsþörmunum. Þá mælti
Starkaðr til konungs: "Nú er hér búinn þér gálgi, konungr,
ok mun sýnast eigi allmannhættligr. Nú gakktu
hingat, ok mun ek leggja snöru á háls þér." Konungr
mælti: "Sé þessi umbúð ekki mér hættuligri en mér
sýnist, þá vænti ek, at mik skaði þetta ekki, en ef öðruvís
er, þá mun auðna ráða, hvat at gerist." Síðan steig
hann upp á stofninn, ok lagði Starkaðr virgulinn um
háls honum ok steig síðan ofan af stofninum. Þá stakk
Starkaðr sprotanum á konungi ok mælti: "Nú gef ek
þik Óðni." Þá lét Starkaðr lausan furukvistinn. Reyrsprotinn
varð at geir, ok stóð í gegnum konunginn.
Stofninn fell undan fótum honum, en kálfsþarmarnir
urðu at viðju sterkri, en kvistrinn reis upp ok hóf upp
konunginn við limar, ok dó hann þar. Nú heita þar
síðan Víkarshólmar. Af þessu verki varð Starkað mjök
óþokkaðr af alþýðu, ok af þessu verki varð hann fyrst
landflótti af Hörðalandi. Eptir þat strauk hann brutt
ór Noregi ok austr í Svíaveldi ok var þar lengi með
Uppsala konungum, Eireki ok Alreki, sonum Agna
Skjálfarbónda, ok var í herförum með þeim. Ok er Alrekr
spurði Starkað, hvat hann kunni tíðenda at segja
frá frændum sínum eða sjálfum sér, þá orti Starkaðr
kvæði þat, er heitir Víkarsbálkr. Þar segir svá frá drápi
Víkars konungs:
"Fylgda ek fylki,
þeim er framast vissak,
þá unda ek bezt
ævi minni,
áðr fóru vér,
en því flögð ullu,
hinzta sinni
til Hörðalands.
Þess eyrendis,
at Þórr um skóp
mér níðings nafn,
nauð margs konar;
hlaut ek óhróðigr
illt at vinna.
Skylda ek Víkar
í viði hávum
Geirþjófsbana
goðum of signa;
lagða ek geiri
gram til hjarta,
þat er mér harmast
handaverka.
Þaðan vappaða ek
villtar brautir,
Hörðum leiðr,
með huga illan,
hringa vanr
ok hróðrkvæða,
dróttinlauss,
dapr alls hugar.
Nú sótta ek
til Svíþjóðar,
Ynglinga sjöt,
til Uppsala;
hér láta mik,
sem ek lengi man,
þöglan þul
þjóðans synir."
Þat má finna á Starkaði, at honum þykkir þetta eitthvert
verk sitt verst ok óskapligast orðit hafa, er hann
drap Víkar konung, ok ekki höfum vér frásagnir heyrðar,
at hann hafi ílendr orðit í Noregi síðan. En er
Starkaðr var at Uppsölum, þá váru þar tólf berserkir
málamenn ok váru mjök ágjarnir ok spottsamir við
hann, ok váru óðastir at því bræðr tveir, Ulfr ok
Ótryggr. Starkaðr var þögull, en berserkir kölluðu
hann endrborinn jötun ok níðing, svá sem hér segir:
"Hér settu mik
sveina milli,
heldr hæðinn
ok hvítbráan,
skelkja skatnar
ok skop draga
ofs óframir
at jöfurs greppi.
Sjá þykkjast þeir
á sjálfum mér
jötunkuml,
átta handa,
er Hlórriði
fyr hamar norðan
Hergrímsbana
höndum rænti.
Hlæja rekkar,
er mik séa,
ljótan skolt,
langa trjónu,
hár úlfgrátt,
hangar tjálgur,
hrjúfan háls,
húð jótraða."
En er Eirekr konungr ok Alrekr settust heima, þá fór
Starkaðr í hernað með skip þat, er Eirekr konungr
hafði gefit honum ok hafði skipat með Norðmönnum
ok Dönum. Fór hann víða um lönd ok framdi orrostur
ok einvígi ok hafði jafnan sigr, ok er hann ekki lengr
við þessa sögu. Alrekr konungr varð skammlífr, en þat
varð með þeim atburði, at Eirekr konungr, bróðir hans,
sló hann í hel með beizli, er þeir höfðu riðit at temja
hesta sína. Eptir þat réð Eirekr konungr einn Svíþjóðu
lengi síðan, sem enn mun síðar sagt í þessi sögu af
samskiptum þeira Hrólfs Gautrekssonar.
Nú ferr tveim fram sögunum. Skal nú segja fyrst
frá því, er áðr var frá horfit, at Gautrekr konungr stýrir
Gautlandi ok gerðist mikill höfðingi ok inn mesti bardagamaðr.
Þat þótti konunginum vanta mjök á sína
ríkisstjórn, at hann var maðr ókvæntr, ok vildi hann
leita sér ráðs. Haraldr er konungr nefndr. Hann réð
fyrir Vindlandi. Hann var vitr maðr ok ekki mikill
bardagamaðr. Hann átti sér drottning ok eina dóttur
væna ok vel siðuga, er Álfhildr hét. Gautrekr konungr
býr ferð sína til Vindlands ok biðr dóttur Haralds konungs.
Því máli var vel svarat, ok svá margt, sem þeir
töluðu hér um, varð sá endir á, at Gautrekr konungr
skal fá meyna. Flytr hann hana heim í Gautland ok
drekkr til hennar brullaup. Ok er þau höfðu eigi lengi
ásamt verit, fæðir Álfhildr dóttur eina fríða. Þeiri var
nafn gefit, ok heitir hún Helga. Hún var snemma
bráðger. Hún óx upp með föður sínum, ok þótti hún
inn bezti kostr þar í Gautlandi.
Gautrekr konungr hafði margt manna með sér, þeira
er mikilhæfir váru. Hrosskell hét maðr. Hann var vinr
Gautreks. Hann var mikill víkingr. Hann þá einn tíma
heimboð með Gautreki konungi, ok at skilnaði gaf
Gautrekr konungr honum sæmiligar gjafir. Hann gaf
Hrosskeli stóðhross góð, hest grán ok með fjögur merhross.
Þau voru öll silkibleik ok in vænustu. Hrosskell
þakkaði konungi gjafirnar, ok skildu þeir með mikilli
vináttu. Gautrekr konungr stýrir nú ríki sínu um mörg
ár ok sitr nú um kyrrt, þar til at drottning kennir sóttar,
ok eigi lyktar fyrr hennar sótt en drottning er
dauð út borin. Gautreki konungi þótti þetta inn mesti
harmr. Konungr lætr verpa haug eptir drottningu. Honum
fekk þetta svá mikils, at hann gáði eigi ríkisstjórnar.
Hann sat á haugi hvern dag ok beitti þaðan hauki
sínum ok gerði sér þar af skemmtan ok dægrastytting.
Nú er frá því at segja, at Neri jarl hafði ríkisstjórn
á Upplöndum, sem fyrr er sagt, ok er hann fréttir dráp
Víkars konungs, föður síns, hefir hann stefnu við Harald
konung, bróður sinn, ok er þeir finnast, tala þeir
um arfskipti sín í milli. Kemr þat ásamt með þeim,
með því at Haraldr var ellri þeira bræðra, at hann
skal taka ríki þau öll undir sik, er Víkarr konungr
hafði fyrir ráðit, ok vera þar konungr yfir, en Neri
jarl skal hafa Upplönd sem áðr ok Þelamörk, þat ríki,
sem áðr hafði stýrt Haraldr konungr, bróðir hans, ok
skildust þeir bræðr með góðu samþykki. Neri jarl var
svá vitr, at eigi fekkst hans maki. Varð þat allt at ráði,
er hann lagði til, um hvat sem þeir áttu at vera. Aldri
vildi hann gjafir þiggja, því at hann var svá sínkr, at
hann tímdi engu at launa.
Þess er getit við, er áðr var frá sagt, at Rennir bóndi
gekk einn dag um eldaskála. Hann rasaði um leggi
Refs, sonar síns, ok mælti til hans: "Mikil skömm er
at slíkum syni, er þú vill þik til ills eins hafa. Nú
skaltu verða á bruttu ok koma eigi optar fyrir augu
mér eða í augsýn, meðan þú ferr þessi fólsku fram."
Refr svarar: "Með því attu rekr mik frá þér, þá mun
þat makligra, at fari sá gripr með mér, er þú átt beztan
ok þér þykkir mest at láta." Rennir mælti: "Engi
gripr er sá í minni eign, at ek vilda eigi til þess gefa,
at ek sæja þik aldri, því at þú ert athlægi ættar þinnar."
Eptir þat skildu þeir tal sitt. Ok eigi miklu síðar
einn veðrdag góðan stendr Refr upp ok býst í brutt.
Hann tekr ok uxann góða ok leiðir til strandar. Hann
hrindr fram einu skipi ok ætlar á land. Ekki hirðir
hann, þótt uxinn vökni nokkut. Síðan sezt hann við
árar, en bindr uxann við skipit ok rær svá til lands.
Hann var í stuttum feldi ok í ökulbrókum, ok er hann
kemr á land, leiðir hann uxann eptir sér, ferr fyrst
austr eptir Jaðri ok svá sem leið liggr til Upplanda.
Eigi léttir hann fyrr sinni ferð en hann kemr til
bæjar þess, er Neri jarl átti fyrir at ráða. Hirðmenn
jarls sögðu honum, at þar var kominn Refr Rennisfífl
ok leiðir eptir sér uxann góða. Jarl bað þá ekki gabba
hann. Ok er Refr kom at hallardyrum þeim, sem jarl
var vanr at sitja í, bað hann dyravörðu kalla á jarl til
tals við sik. Þeir svöruðu: "Eigi lætr þú dvöl á fólskunni,
ok er jarl eigi því vanr at hlaupa til tals við
þorpara." Refr mælti: "Komi þér orðum mínum, en
hann ráði svörum." Síðan gengu þeir til móts við jarl
ok sögðu, at Refr inn heimski beiddi hann út koma.
Jarl mælti: "Segi þér, at ek mun hitta Ref; eigi veit,
hverju heilli hverrgi kemr." Gekk jarl út, ok kvaddi
Refr hann vel. Jarl mæltu: "Hví ertu hér kominn?"
Refr svaraði: "Faðir minn hefir mik brutt rekit, en hér
er einn uxi, er ek á, ok hann vil ek þér gefa." Jarl
svaraði: "Hefir þú eigi spurt, at ek þigg engar gjafir,
því at ek vil engum manni launa." Refr svaraði: "Spurt
hefi ek sínku þína, at engi þarf til fjár móti at ætla,
þótt þér sé gefit, en þó vil ek, at þú þiggir þenna grip,
ok má vera, at þú gerir mér gagn í orðum þínum,
hverr sem peninga laun verða." Jarl mælti: "Þiggja
mun ek uxann við þessi þín ummæli, ok gakk þú inn
ok ver hér fyrst í nótt." Refr lét lausan uxann ok gekk
inn. Jarl bað fá honum klæði, svá at skammlaust væri.
Síðan þó Refr sér, ok var hann inn drengiligasti maðr.
Hann sat þar um hríð. Öll höll jarls var búin með
skjöldum, svá at hverr tók annan, þar sem þeir váru
upp festir. Jarl tók einn skjöld, sá var allr lagðr með
gull, þann gaf hann Refi. Ok er jarl gekk til dagdrykkju,
horfði hann í hliðit, þar sem skjöldrinn hafði
hangit. Hann kvað þá vísu:
"Skein inn skrautligi raunar,
skjöldr hekk áðr á tjöldum,
oss verðr opt af þessu
angr mest, er ek lít þangat;
skarð erat skapligt orðit;
skjótt mun ek snauðr af auði,
er braut með gjöf gautar
grandlaust bera randir."
Jarl lét snúa hásæti sínu, svá fekk honum mikils, at
skjöldrinn var í bruttu.
Ok er Refr fann þetta, gekk hann fyrir jarl ok hafði
skjöldinn í hendi sér ok mælti: "Herra," segir hann,
"ver kátr, því at hér er skjöldr sá, er þér gáfuð mér.
Hann vil ek nú yðr gefa, því at mér kemr hann at
engu haldi, þar sem ek hefi ekki fleira vápna." Jarl
mælti: "Gefðu allra drengja heilastr, því at þat er
mikil prýði höll minni at hafa hann aptr í þann stað,
sem hann hekk áðr, en hér er einn gripr, er ek vil
gefa þér, ok má vera, at þér verði at gagni, ef þú ferr
mínum ráðum fram." Jarl fekk honum í hendr eitt
heinbrýni, -- "ok mun þér þykkja þessi gjöf ekki fémikil."
Refr mælti: "Eigi veit ek, at hverju haldi mér
kemr þetta." Jarl mælti: "Svá er þó mál með vexti,
at ek vil engan mann sitjanda fæða, svá at eigi starfi
nokkut. Nú vil ek senda þik til Gautreks konungs, ok
sel þú honum í hendr heinarbrýni þetta." Refr mælti:
"Ekki em ek vanr at fara á milli tíginna manna, ok
eigi veit ek, hvat konungi skal þetta brýni. Jarl mælti:
"Ekki þyrfti at geta vitsmuna minna, ef ek sæja eigi
lengra fram en þú, en engi frama raun mun þér í
þessu vera, at hitta konunginn, því at þú skalt ekki
við hann mæla. Mér er sagt, at konungr sé opt á haugi
drottningar ok beitir þaðan hauki sínum, ok optliga,
er á líðr daginn, þá lezt haukrinn. Þá lætr konungr
sveipa höndina hjá stólnum, ef hann finnr nokkut at
kasta til hans. Nú ef svá ferr, ef konungr fær ekki at
kasta til hauksins, þá stikk þú brýninu í hönd honum,
en tak við, ef hann réttir nokkut þér í hönd ok far
þá aptr til mín." Síðan fór Refr at tilvísun jarls ok
kom þar, sem konungr sat á hauginum, ok fór þat
svá sem Neri gat til, at konungr fleygði öllu til hauksins,
því er hann fekk til. Refr settist hjá stólinum at
baki konungi. Síðan sér hann, hvar komit var. Konungr
réttir höndina á bak sér aptr. Refr stingr brýninu
í hönd honum, en konungr kastar þegar á bak
haukinum, ok flýgr hann upp snart, er heinin kom
við hann. Konungi þótti vel sigrazt hafa ok vildi eigi,
at sá missti síns, er honum hafði gert greiða, ok rétti
á bak sér gullbaug ok sá eigi til hans meðan. Refr
tók við ok fór til fundar við jarl. Hann spurði, hversu
farizt hefði. Refr sagði ok sýndi honum bauginn. Jarl
mælti: "Þetta er góðr gripr, ok er eigi seta nýtri en
afla slíks."
Þar var Refr um vetrinn, en er váraði, þá mælti jarl:
"Hvat skaltu nú at hafast?" Refr mælti: "Mun nú eigi
hægt um, ek má nú selja bauginn til lausafjár." Jarl
mælti: "Til mun ek enn hlutast með þér. Konungr
heitir Ella. Hann ræðr fyrir Englandi. Honum skaltu
gefa bauginn. Mun þér þat eigi frá fé verða, en kom
til mín at hausti. Mat ok ráð mun ek eigi við þik
spara, þótt engi verði önnur uxalaunin." Refr mælti:
"Eigi vilda ek, at þú gætir þess." Síðan fór hann til
Englands ok gekk fyrir Ellu konung ok kvaddi hann
sæmiliga. Var Refr þá vel búinn bæði at vápnum ok
klæðum. Konungr spurði, hverr þessi maðr var. Hann
svaraði: "Ek heiti Refr, ok vilda ek, at þér þægið af
mér gullbaug þenna," ok lagði á borðit fyrir konunginn.
Konungr leit á ok mælti: "Þetta er mikil gersemi,
eða hverr gaf þér?" Refr svaraði: "Gautrekr konungr
gaf mér bauginn." Konungr mælti: "Hvat gaftu honum?"
Refr svaraði: "Eitt lítit heinarbrýni." Konungr
mælti: "Mikit er um örleik Gautreks konungs, er hann
gefr gull við grjóti. Þiggja vil ek hringinn," sagði konungr,
"ok býð ek þér hér at vera." Refr mælti: "Hafið
þökk, herra, fyrir boð yðvart, en aptr ætla ek mér til
Nera jarls, fóstra míns." Konungr mælti: "Dveljast
verðr þú hér um stund." Konungr lét búa eitt skip,
ok einn dag bað hann Ref ganga með sér. Konungr
mælti: "Hér er eitt skip, er ek vil gefa þér með öllum
þeim farmi, er þér má bezt henta, ok mönnum
svá mörgum sem þú þarft. Vil ek eigi, at þú sért lengr
annarra farþegi at fara hvert er þér líkar, ok er þetta
þó lítit hjá því, sem Gautrekr konungr launaði þér
heinarbrýnit." Refr mælti: "Þetta er allstórmannliga
launat." Síðan bjó Refr sik til skips með nógum efnum
ok þakkaði konungi með mörgum fögrum orðum.
Konungr mælti: "Hér eru rakkar tveir, er ek vil gefa
þér." Þeir váru harðla litlir ok fagrir, ok enga hafði
Refr slíka sét. Viðjar váru á þeim af gulli, ok spennt
gullhring um háls hvárum þeira ok sjau smáhringar
á festinni milli þeira. Eigi þóttust menn sét hafa slíkar
gersimar í þeiri tegund.
Síðan fór Refr á brutt ok kom í ríki Nera jarls. Hann
gekk í móti honum ok bað hann vel kominn, -- "ok
far til mín með alla menn þína." Refr mælti: "Ek hefi
nú nógan kaupeyri fyrir oss at leggja." Jarl mælti:
"Þat er vel, en ekki skal þat kaupeyri þinn skerða, en
af váru borði skaltu mat eta, þó eru eigi mikil uxalaunin."
Refr mælti: "Þat eina þykki mér at, er þú
getr þess." Nú er Refr með jarli um vetrinn ok verðr
allvinsæll, ok váru með honum margir sporgöngumenn.
Ok er váraði, mælti jarl við Ref: "Hvat skal
nú at hafast?" Refr mælti: "Mun nú eigi hægt, því
at fé skortir nú eigi, at ráðast í víking eða kaupferðir?"
Jarl mælti: "Svá er þat, en til mun ek hlutast enn með
þér. Nú skaltu fara suðr til Danmerkr á fund Hrólfs
konungs kraka ok færa honum rakkana, því at þeir
eru ekki ótíginna manna eign, ok mun enn eigi frá
fé verða, ef hann vill þiggja." Refr mælti: "Þú skalt
ráða, en eigi er mér nú féfátt."
Nú býst Refr ok siglir til Danmerkr. Hann finnr
Hrólf konung ok gengr fyrir hann ok fagnar honum.
Konungr spyrr hann, hverr hann væri. Hann kveðst
Refr heita. Konungr svaraði: "Ertu kallaðr Gjafa-Refr?"
Hann svaraði: "Þegit hefi ek gjafir af mönnum
ok þó enn gefit stundum." Refr mælti: "Rakka þessa
ina litlu vil ek, herra, gefa yðr með búnaði sínum."
Konungr mælti ok leit til: "Slíkt eru stórar gersimar,
eða hverr gaf þér?" Refr svaraði: "Ella konungr."
Hrólfr konungr mælti: "Hvat gaftu honum?" Refr
svaraði: "Gullbaug." "Eða hverr gaf þér hann?" Refr
svaraði: "Gautrekr konungr." "Eða hvat gaftu honum?"
Refr svaraði: "Heinarbrýni." Hrólfr konungr
mælti: "Mikit er um örleik Gautreks konungs, er hann
gefr gull við grjóti, en þiggja mun ek rakkana, ok ver
með oss." Refr svaraði: "Aptr skal ek at hausti til Nera
jarls, fóstra míns." Hrólfr konungr svaraði: "Svá má
vel vera." Var hann nú með konungi um hríð. Nú býr
Refr skip sitt at hausti. Þá mælti konungr: "Laun hefi
ek hugat þér. Skip skaltu af mér þiggja svá sem af
Englakonungi, skal þat vera með inum bezta farmi
ok mönnum." Refr mælti: "Hafið mikla þökk fyrir
stórmannliga gjöf," ok bjóst síðan. Hrólfr konungr
mælti: "Hér eru gripir tveir, Refr, er þú skalt af mér
þiggja, þat er hjálmr ok brynja." Refr tekr við gripunum.
Þeir váru báðir af rauðu gulli gervir, ok skiljast
þeir Hrólfr konungr með mikilli blíðu, ok ferr Refr
nú til móts við Nera jarl, ok stýrði hann þá tveimr
skipum. Jarl tók vel við honum ok sagði, at enn hafði
heldr vaxit féit, -- "ok skulu þér allir til mín í vetr,
ok eru þó lítil laun fyrir uxann, en eigi hæfir mér at
spara orð mín til gagns þér." Refr svaraði: "Þíns tilstillis
nýt ek at öllu þessu." Ok var Refr þar um vetrinn
í góðu yfirlæti ok gerðist frægr maðr.
En um várit spurði jarl Ref: "Hvat skal nú í sumar
at hafast?" Refr svaraði: "Herra, þér skuluð fyrir sjá,
en eigi er mér nú féfátt." Jarl mælti: "Ek ætla þat
satt; nú er ein ferðin sú, er ek vil fyrir þik leggja.
Konungr heitir Óláfr ok liggr í hernaði. Hann hefir
átta tigu skipa. Hann liggr úti vetr ok varmt sumar
á sjó. Hann er inn frægasti herkonungr. Honum skaltu
færa hjálm ok brynju, ok ef hann þiggr, þá væntir mik,
at hann biði þik kjósa laun fyrir, en þú skalt kjósa at
ráða fyrir liði hans hálfan mánuð ok halda þangat,
sem þér líkar. En maðr er sá með konungi, er Ref-nefr
heitir. Hann er it mesta illmenni. Hann er ráðgjafi
konungs. En þat sé ek trautt, hvárt þar má meira
gæfa þín eða tröllskapr hans, en þar mun þó verða
til at hætta, hvern veg verðr. Síðan skaltu halda hingat
öllu liðinu, ok má þá verða, at ek fá launat þér
uxann góða." Refr mælti: "Til opt þykkir mér þú hans
geta." Síðan skildu þeir.
Fór Refr nú at leita Óláfs konungs ok fann hann
þar, sem hann lá með skipaflota sínum, ok leggr þegar
at konungs skipinu, gengr upp á skipit ok kvaddi konunginn.
Óláfr konungr spurði, hverr hann væri. Refr
sagði til sín. Konungr mælti: "Ertu kallaðr Gjafa-Refr?"
Hann svaraði: "Gefit hafa mér stundum göfgir
menn, ok ek hefi jafnan gefit nokkut í mót. En hér
eru tveir gripir, er ek vil þér gefa; þat er hjálmr ok
brynja, því at yðr munu þessir gripir fullvel hæfa."
Konungr mælti: "Hverr gaf þér gersimar þessar, er ek
hefi eigi sét slíkar ok at síðr sét, at ek hefi enga spurn
af haft, ok hefi ek þó farit víða um lönd?" Refr svaraði:
"Hrólfr konungr kraki gaf mér þessa gripi." Konungr
mælti: "En hvat gaftu honum?" Refr mælti:
"Rakka tvá með gullviðjum, er Ella Englakonungr gaf
mér." "En hvat gaftu Ellu konungi?" sagði Óláfr konungr.
"Gullbaug einn, er Gautrekr konungr gaf mér
ok launaði mér fyrir eitt heinarbrýni." Óláfr konungr
mælti: "Mikit er um örleik slíkra konunga, ok berr
Gautrekr konungr þó yfir þeira örleik allra, eða hvárt
skal ek þiggja þessa gripi, Refnefr, eða eigi?" Hann
svaraði: "Eigi þykki mér ráð, at þú þiggir, ef þú hefir
eigi vit til at launa," ok í því þrífr hann gripina ok
steypist fyrir borð með. Refr sér, at skjótt mun hann
illa leikinn, ef hann missir gripanna, ok ferr eptir honum,
ok er harðr þeira atgangr, ok lýkr svá, at Refr
náir brynjunni, en Refnefr hefir hjálminn ok leggst
til botns ok tryllist á honum á grunnum niðri, en Refr
kemr upp mjök máttfarinn. Þá var þetta kveðit:
"Ráð þykki mér
Refnefs vera
nokkuru verri
en Neri kenndi,
varpat sínu
á sæ féi
Gautrekr, er gaf
gullhring Refi."
Óláfr konungr mælti: "Þú ert inn ágætasti maðr."
Refr mælti þá: "Nú vilda ek, at þú þægir þenna grip,
sem nú er eptir." Óláfr konungr mælti: "Ek vil víst
þiggja ok kunna nú eigi minni þökk annars en áðr
beggja, ok var þat missýni, er ek þá eigi báða í fyrstu.
Er þat nú eigi at undrast, þar sem ek hlýdda ills
manns ráði, ok kjós þér laun fyrir." Refr svaraði: "Ek
vil ráða fyrir skipum þínum ok liði í einn hálfan mánuð
ok halda þangat, sem ek vil." Konungr mælti:
"Kynligt kjör er þetta, en þó skulu skip til reiðu."
Síðan heldu þeir til Gautlands til móts við Nera jarl.
Þeir kómu þar síð dags. Refr gerir Nera jarli menn á
laun, at hann vill hitta hann. Jarl ferr til fundar við
Ref, ok segir hann honum allt um sínar ferðir. "Nú
er þar komit, fóstri," sagði jarl, "at nú er í ráði, hverr
giftumaðr þú verðr, því at nú vilda ek koma þér í
mægðir við Gautrek konung, at þú fengir dóttur hans."
Refr bað hann einn forsjá at hafa. Jarl mælti: "Nú
skaltu, næst er vit finnumst, bregðast eigi ókunnigr við,
hvat sem ek mæli, ok andstefna eptir því, sem ég bý í
hendr þér." Síðan reið jarl í burt ok létti eigi sinni
ferð, fyrr en hann kom á fund Gautreks konungs. Jarl
kom þar um miðnætti ok segir honum, at herr óvígr
er kominn í ríki hans, -- "ætla þessir menn at taka þik
af lífi ok taka undir sik ríkit." Konungr spyrr: "Hverr
er höfðingi fyrir herinum?" Jarl svaraði: "Sá, er oss
mundi eigi þykkja líkligr til, at at engu mundi vilja
hafa mín ráð, þat er Refr, fóstri minn." Konungr
mælti: "Þú munt enn miklu við hann ráða, eða mun
eigi ráðligra at safna her í móti?" Jarl mælti: "Ef þér
komið engum sættum á við þá, þá þykki mér mikil
ván, at þeir geri hér mikit hervirki, áðr þú kemr liði
at þér, ok vil ek heldr fara með boðum sæmiligum ok
vita, ef sætt tækist með yðr, því at mér þykkir mitt ríki
fyrst á forgörðum, er þeir eru þar nær komnir." Konungr
svaraði: "Lengi höfum vér þínum ráðum hlýtt."
"En þat vil ek," sagði jarl, "at þú, konungr, heyrir upp
á viðtal várt." Konungr bað hann því ráða. Síðan fóru
þeir við nokkura menn, þar til er þeir nálguðust skipin.
Sá konungr, at þeir höfðu fjölda hermanna, ok
þótti torvelt í móti at standa. Jarl mælti ok kallaði af
landi á skipamenn: "Hvárt er fóstri minn formaðr
hers þessa?" "Svá er víst," sagði hann. "Eigi ætlaða ek
þat, fóstri, at þú mundir herja á ríki mitt eða svá it
sama á ríki Gautreks konungs. Skal nokkut til undanlausnar,
at friðr mætti verða? Vil ek þat allt til vinna,
at þín sæmd væri þá meiri en áðr, ok þykkist ek vita,
at konungr mun svá vilja fyrir sitt efni. Vilda ek, at
þú þægir af konungi sæmdir ok létir þá í náðum hans
ríki; en ek veit, at mikilþægr muntu at vera, ok er
þat eigi undarligt, því at ríkr jarl var móðurfaðir þinn,
en faðir þinn öruggr kappi." Refr svaraði: "Þiggja
skal ek góð boð, ef mér eru boðin." "Veit ek," segir
jarl, "at eigi mun þik með litlu mega tryggja. Sé ek,
hvar hugr þinn mun á horfa um þetta mál. Þú munt
vilja hafa jarlsríki þat, er ek hefi haldit af Gautreki
konungi; þar með muntu vilja, at konungr gefi þér
dóttur sína." Refr svaraði: "Sjándi ferr þú, jarl, eptir
um þetta, ok þessu mun ek játa, ef konungr vill þetta
samþykkja." Jarl mælti til konungs: "Svá sýnist mér
sem þat sé ráðligra at taka þessa sætt en vér hættim
út lífi váru undir þessa heljarmenn, ok sé eigi ólíkligt,
at þeir vinni fyrst ríki þetta, en taki þá dóttur þína
at herfangi. Er þat ok it sæmiligasta at gifta dóttur
þína jarlbornum manni, en ek mun leggja til með Ref
ráð mín, ok sé hann forstjóri fyrir ríki þínu, ok fari
fram vili yðvarr um þetta mál." Gautrekr konungr
svaraði: "Jafnan hefir oss, jarl, vel dugat þín ráð, ok
vil ek þína forsjá á hafa. Lízt mér ok ofrefli mikit at
eiga við her þenna." Jarl mælti: "Þann veg mun ek
nú helzt setja ráðit at láta Ref styrkja ríki þitt ok hefja
hann til ráðs." Síðan fór þetta fram með eiðum, ok
skildi jarl fyrir allri sætt þeira, ok fór Gautrekr konungr
heim. Refr mælti þá: "Nú hefir þú, Óláfr konungr,
veitt mér mikit lið, skaltu nú fara leiðar þinnar,
hvert er þér líkar." Óláfr konungr svaraði: "Vitrir
menn hafa hér hlut at átt, sem þér eruð." Síðan sigldi
Óláfr konungr á braut.
Ok er flotinn var á bruttu, þá mælti Gautrekr konungr:
"Hér hefi ek átt við slæga menn um, en ekki
mun ek nú rjúfa eiða mína." Þá mælti jarl til Refs: "Nú
eru þínir menn einir eptir, ok máttu nú sjá, at hverju liði
ek hefi þér komit, ok er ráð þetta þér hentiligt. Má
vera, at þér sé launaðr uxinn, ok hefi ek óframar launat
þér, því at þú gaft mér alla eigu þína, en ek á stóreignir
eptir." Nú lét Gautrekr konungr búa til veizlu,
ok gekk nú Refr at eiga Helgu, dóttur Gautreks konungs.
Þar með gaf Gautrekr konungr honum jarls nafn,
ok þótti inn frægasti at öllum vaskleik, var ok ætt
hans af tígnum mönnum, en faðir hans inn mesti víkingr
ok kappi. Refr stýrði þessu jarls ríki ok varð ekki
gamall. Neri jarl varð bráðdauðr, ok segir ekki í þessi
sögu frá honum lengra. Lét Gautrekr konungr drekka
erfi eptir hann. Tók konungr þá heldr at þyngjast
fyrir aldrs sakir. Var hann meir ágætr at örleik sínum
ok framgöngu, en eigi er þat sagt, at hann væri djúpvitr,
en þó var hann vinsæll ok stórgjöfull ok inn
hæverskligasti at sjá. Ok lýkr hér Gjafa-Refs sögu.